Het MEMO-verhaal (2)
Waarom stress misschien geen probleem is, maar een signaal
Er zijn intussen waarschijnlijk al honderd bibliotheken te vullen met boeken over stress. Dat het een hot topic is, is dus zacht uitgedrukt. De cijfers over burn-out en andere stressgerelateerde aandoeningen spreken boekdelen: stress is goed op weg om de grootste ziekmaker van onze samenleving te worden.
Wat me telkens weer opvalt in veel van die literatuur, is de nadruk op “zelfmanagement”. Stress zou vooral het gevolg zijn van onze eigen onmacht om ons aan te passen aan de omgeving. Het past in het idee van de mens als een volledig rationeel, maakbaar wezen.
Maar wat als we het verkeerd bekijken?
Stress als een evolutionair systeem
Ons stresssysteem wordt vaak voorgesteld als iets primitiefs. Een overblijfsel uit de préhistorie dat ooit nuttig was om ons te beschermen tegen sabeltandtijgers, maar vandaag vooral in de weg staat.
De ratio moet overheersen, de rest negeren we liever.
Maar zo werkt evolutie natuurlijk niet. Systemen worden niet zomaar vervangen, maar laag per laag opgebouwd, precies omdat ze miljoenen jaren lang hun nut bewezen hebben. Dankzij die lagen zijn wij mens geworden: met onze ratio, ja, maar ook met instincten en emoties die al die tijd hun werk hebben gedaan. En ook vandaag nog doen.
Ze zijn geen last, maar trouwe gidsen met duizenden millennia ervaring.
De kanarie in de koolmijn
Waarom bezorgen ze ons dan toch zoveel stress?
Misschien helpt het beeld van de kanarie in de koolmijn. Ons stresssysteem fluit wanneer het een bedreiging voelt voor onze integriteit. Dat die kanarie vandaag zo vaak en zo luid zingt, zegt misschien wel meer over onze omgeving dan over onszelf.
En dan is er nog dit: geen enkele mijnwerker deed ooit alsof hij de kanarie niet hoorde. Ze wisten dat zijn waarschuwing levensbelangrijk was.
Wij daarentegen leren onze stress-signalen vooral te negeren. En fluiten dan maar vrolijk verder, hoe vals het ook klinkt.
Een wereld die sneller verandert dan wij
Om dat beter te begrijpen, moeten we kijken naar de context waarin dat systeem is ontstaan.
Onze hersenen en ons zenuwstelsel zijn nog bijna identiek aan die van de jager-verzamelaars van zo’n 12.000 jaar geleden. We hebben intussen veel meer kennis verzameld en noemen dat “intelligenter”, maar biologisch is er weinig veranderd. Evolutie neemt nu eenmaal zijn tijd om dingen grondig uit te testen.
Over onze omgeving kunnen we dat niet zeggen. Die is in een razendsnel tempo veranderd: de agrarische revolutie, de industriële revolutie, de technologische revolutie… en vandaag staan we opnieuw aan de vooravond van een volgende grote omwenteling.
Opvallend is dat we telkens spreken over revolutie en niet over evolutie.
De kernfunctie van stress: veerkracht
Voor we dieper ingaan op wat die veranderde omgeving met ons doet, is het belangrijk om stil te staan bij de kernfunctie van ons stresssysteem.
Die kernfunctie is veerkracht. Ons stresssysteem helpt ons voortdurend aanpassen aan veranderingen in onze omgeving, zodat we gezond blijven en onze overlevingskansen vergroten. Dat gebeurt grotendeels onbewust. Elke seconde van elke dag scant het systeem ons lichaam en onze omgeving op veranderingen.
Je kan het vergelijken met een uiterst complexe microchip, vol sensoren en circuits die continu informatie verwerken en bijsturen waar nodig.
De samenwerking met ons rationele brein
Later in onze evolutie kreeg dit systeem versterking van ons rationele brein. Waar het stresssysteem reageert op wat zich in real time aandient, stelt het rationele brein ons in staat om vooruit te denken. We kunnen scenario’s inschatten, mogelijke gevaren voorspellen en zelfs onze omgeving aanpassen om risico’s te beperken.
Die samenwerking heeft ons als soort bijzonder ver gebracht.
Maar vandaag lijkt er iets te haperen. Alsof ons rationele brein steeds meer haar eigen koers vaart, los van de signalen van ons stresssysteem. Alsof het de input van die “kanarie” niet langer serieus neemt.
Een ongemakkelijke vraag
Wat als stress niet het probleem is? Wat als het een logisch gevolg is van een omgeving die steeds minder afgestemd is op hoe wij als mens functioneren?
Dat is geen comfortabele gedachte. Want het betekent dat we niet alleen naar onszelf moeten kijken, maar ook naar de wereld die we rondom ons hebben gecreëerd.
In de volgende bijdrage ga ik daar dieper op in. Op hoe die omgeving in de loop van de tijd geëvolueerd is, en waarom die vandaag misschien wel een van de grootste bronnen van stress is geworden.